A lingua de namorar

A min de nena gustaríame ter falado en español, como a miña curmá Carmela. Ela viña dende a cidade a nosa vila a pasar de cando en vez a fin de semana e miña avoa, ainda que sempre mo negou, devecía por aquela cativa de riciños moi negros e longuísimas pestanas. Daquela boquiña que semellaba o peteiro dun paxaro saían cousas como “abuela, ¿me llevas a ver las gallinitas?” ou “abuela, ¿puedo bajar contigo a la huerta?”. E a miña avoa, falando como se estivese a facer burla de si propia, acrecentaba: “Dame la mano, que vamos también al cortello a ver el cerdo y el año”. E quedaba toda chea.
Eu tamén sabía falar español, cómo non ía saber, pero cando eu lle dicía a Carmela que “viniese conmigo a buscar los juguetes de la playa al faiado, que era donde los guardara mi madre al empezar el curso” a moi parva escachaba coa risa e dicía que eu falaba raro.
Cos anos aprendéronme dereito o español, mais eu seguín a falar e escribir galego agradecida a miña avoa, os meus pais e a xente da miña vila por aquel tesouro noso que me descubriran, ao tempo que recordaba avergoñada a envexa cega que tivera do peteiriño de Carmela.
Pasei moitos veráns sen vela e hai cousa de cinco ou seis anos, paseando unha tarde por Compostela, recoñecín o rostro adolescente que eu recordaba nunha muller de pelo longo, negro e encrechado que camiñaba con dous libros grosos apertados contra o peito. Ainda que non o dixen, eu a Carmela quéroa ben, e en canto estivemos de fronte, berramos unha o nome da outra outra e abrazámonos todo o que nos permitiron os libracos que ela levaba. Cando nos soltamos, eu, que son unha acomplexada crónica, quixen sandar feridas vellas e comecei toda fina:
-¡Qué guapa te veo, Carmela! Ha pasado tanto tiempo desde la última vez...
E ela a mirarme estrañada.
-Ai, Amalia, non me digas que agora es ti a que fala español.
Non podo xuralo, pero eu penso que corei ata as orellas e empecei a balbucir como unha parva.
-Non, muller, é que como xa antes malamente me entendías...-díxenlle entre outras babecadas máis.
Empezamos entón a encher ocos daqueles anos en que non nos viramos mentres nos instalabamos nunha mesa de terraza bendita polo sol.
-E dime ti, condenada, onde aprendiches a falar así galego, que ata parece que o mamaches?
Antes de que arrancase a falar, pareceume que algo lle escintalaba nos ollos.
-Vaiche soar cursi, Amaliña, pero foi cousa do amor. Eu teño a teoría de que para que unha lingua sexa de verdade propia ten que ser ou lingua nai ou lingua amante. Bueno, Xan, o meu mozo, prefire falar neste caso de lingua amigo, por aquilo das cantigas medievais, xa sabes –e todo iso saiu de corrido daquel peteiriño de onde eu nunca esperaría máis que un “Volverán las oscuras golondrinas...”
-O caso é que nunca na vida pensei que unha lingua puidese chegarme tan dentro... Pero é que, qué queres que che diga, onde ten a gracia un “te quiero” ao lado dun “ámote”, ou un “déjame a mí, cariño” comparado cun “xa o fago eu, meu amor”? E que me dis de un “queres patacas ou chícharos, miña rula”?
E aí seguiu ela, dalle que dalle, debullando todo o seu repertorio amoroso, mentres a min por dentro comezaba a rebulirme de novo unha envexa idiomática cega que xa dera por curada.
Despedímonos axiña porque Carmela quedara con Xan para ir a unha festa de exaltación do cachelo nun bar deses onde non soan máis que gaitas, pero eu, que non tiña présa, ainda lle pedín outra caña ao camareiro e, mentres o dourado da copa ía baixando con cada grolo case ao mesmo ritmo que caía o sol, tentei entender cómo podía ter agardado toda a vida que alguén me falase de amor sen importarme o idioma.

Á esquerda do ceo

Cando era nena pensaba que nunca podería ir ao ceo. Se os bós sentaban sempre a dereita de Deus, eu, que era zurda incorrexible de man e pé, tiña que ter vedado por forza aquel espazo de nubes brancas e gordas onde ninguén sabía dicirme o que iamos facer. A idea meteúseme na cabeza cando a miña nai e a súa irmá, a tía Merche, comezaron a levarme a misa os domingos. Eu debía de andar polos catro ou cinco anos e, ainda que non facía moito caso do que falaba o crego porque quedei cativada dende o primeiro día por aquelas imaxes máis grandes e vivas que calquera boneca, sobre todo a de san Roque, non podía evitar virar a cabeza cara o púlpito cada vez que o home falaba de que “Jesucristo subió a los cielos y está sentado a la derecha de Dios”. E iso ainda, pero o día que tocaba o de “pondrá las ovejas a su derecha y los cabritos a su izquierda” e o outro, moito máis grave, de “y dirá a los de su izquierda: apartaos de mí, malditos, al fuego eterno, preparado para el diablo y para sus ángeles”, entrábame un desacougo que me pesaba como unha áncora dentro do peito e non me deixaba esquecer durante horas e horas o que don Agustín lera. E ás veces, cando me deitaba á noite, ainda me poñía a pensar qué cousa mala podería haber en estar á esquerda ou escribir coa esquerda e como podían condenarte só por iso pola eternidade toda.
...

A cousa seguiu aí, co seu ruxe ruxe, tempo e tempo, ainda que eu fun facendo as miñas trampas como se non fora conmigo. Inventei unha letra nova para o Credo que ía repetindo baixiño, cos índices metidos nas orellas, mentras os outros rezaban a súa oración e, o día que tocaba ler o do xuizo final, facía como quen estaba mareada e saía da igrexa a tomar o aire antes de que chegaran á parte das ovellas e dos cabuxos. Fun zafando así ata máis ou menos os sete anos e medio, que foi cando empecei a catequese para facer a comuñón. Ao primeiro pensei para min que o da Biblia non debía de ser así tan ríxido como eu entendera, pero cada vez que entraba na igrexa e mollaba os dedos da man dereita na pía de auga bendita antes de levalos á fronte, como me ensinaran, repetíame que non tiña sentido seguir por aquel camiño, sendo boa a vida toda, se ao final me ían colocar no meu lado, o esquerdo, co demo e cos seus anxos. Así que, despois de matinar moitas noites, resolvín poñer as cousas claras na primeira confesión co causante de todo iso, don Agustín.
...

-Ave María Purísima.
-Don Agustín...
-Dise sin pecado concebida, Amalia.
-Don Agustín, espere.
-Que pasa?
-Dígame antes unha cousa. Os zurdos poden ir ao ceo?-e só de dicilo o meu corpiño comezou a tremer como unha folla.
Don Agustín riuse así como rin os cregos nas igrexas, polo calado, pero as bágoas que me empezaron a baixar polas fazulas sen eu querer acabaron con aquel meio sorriso de santiño.
-Pero, nena, que parvadas dis? Se son bós, por que non habían de ir ao ceo como os destros?
-Iso digo eu, pero...- e comecei a contarlle toda a historia que tantas veces el lera na misa.
Como un pai agarimoso don Agustín foime explicando entón que o de Xesús á dereita e os demos e os cabuxos á esquerda non era máis que un falar, unha historia escrita para explicar as cousas de Deus, que sempre son moi complexas. Animoume logo a seguir sendo boa e fíxome dúas preguntas do catecismo para demostrarme que, sendo zurda e todo, estaba moi ben preparada para facer a comuñón. Tra-la explicación, eu por fin respirei aliviada e, como se pedise un aloumiño, pregunteille:
-Entón, non o vai dicir máis?
Don Agustín quedou calado, coa boca apertada, e foi deixando pasar un segundo e outro mentras eu volvía a tremer. Ao final, separou os beizos un chisco e, cando parecía que ía respostar, fitoume aos ollos, ainda húmidos, e volveu pechar a boca. Entón, como si lle pesase, moveu a cabeza amodiño dun lado a outro negando mentras a min se me formaba un sorriso agradecido.
...

Con aquel xesto don Agustín provocou un lío caralludo na parroquia, pero o de poñer carteis polas columnas de toda a igrexa coa nova fórmula do Credo non foi nada comparado coas visitas que o bo do crego tivo que facerlle ao bispo. Ía sempre recén bañado e afouto e volvía amoucado e sen forzas para celebrar a misa da tarde. Indo e vindo, indo e vindo, conseguiu -eu ainda non sei como- que o 26 de maio, día de Pentecostés, eu recibise a comuñón nunha cerimonia na que Xesús subiu ao ceo e sentou á carón do Pai e na que os bós rodearon a Deus no xuizo final e os malos foron afastados da súa beira.
A partir de entón, non houbo máis dereitas nen esquerdas na miña igrexa e cada vez que na misa do domingo don Agustín rezaba o Credo e chegaba a certa frase levantaba a cabeza e buscábame cos ollos. Cando me atopaba nunha das primeiras ringleiras, deixaba escapar un sorriso deses de crego, polo calado, e satisfeito seguía coa súa oración.
...

O funeral de don Agustín celebrouno un crego novo que o bispo xa elixira para sustituilo cando enfermou. Eu, que andaba polos doce anos, estaba tan triste que pasei media cerimonia repasando todos os recordos que gardaba do cura vello dende os cinco anos e non atendín a nada do que falaba o novo nen me decatei sequera cando empezou coa leitura do Evanxeo. “Y dirá a los de su izquierda: apartaos de mí, malditos”, escoite de súpeto e saiume un salouco tan amargo que souben que algo acababa de romperme no peito, no lado esquerdo, o do corazón. Díxenlle a miña nai que me estaba a marear, saín da igrexa e, mentras corría cara casa chorando, sentín, de novo, o lonxe que estaba o ceo de min.

O namorico de Atilano

Amália Rodrigues, a miña querida Amália, ten unha canción que empeza: “No mercado da ribeira há um romance de amor entre a Rita que é peixeira e o Chico que é pescador”. E debeu de ser un amor xubiloso porque ela o canta cunha ledicia na voz da que os seus fados están orfos. O caso é que eu veño de atopar unha historia desas, ainda que a miña non rima, pero si fumega.
Foi hai quince días no supermercado. Eu andaba a dar voltas polos corredores do Gadis na procura de uvas pasas para facer unha empanada de bacallau e mentres estaba parada no medio, dubidando entre ir ao estante dos froitos secos ou ao da repostería, que está no outro extremo, sentín una especie de doce quentura que me fixo levantar os ollos con curiosidade por ver qué era: se pan saindo do forno, manteigadas tenras que alguén abrira para agachar a fame ou o perfume exótico dalgunha clienta estranxeira. Pero non, non viña daí, senón do que tiña diante. A catro metros atopábase Atilano, o encargado do súper, que estaba a fitarme cun ollar fervente que me traspasaba. Non vou dicir que nunca me miraran así, pero non me pasou máis de dúas ou tres veces na vida –dúas, non vou mentir– e as recordarei sempre. El estaba todo teso, co queixo un poco levantado, e tan alleo o que pasaba ao redor que eu empecei a notar que as meixelas se me prendían en lume por se alguén nos estaba a mirar. E non fun quen de sosterlle máis o ollar.
Atordada como unha adolescente, baixei a cabeza, dinlle as costas e case sen forzas, porque me tremían as pernas, aventurei un paso cara a frutería. Non era quen de pensar, pero ainda así tratei de recordar o que andivera buscando un chisquiño antes. Levantei de novo a vista para orientarme e alí a atopei a ela. Matilde, a carniceira, estaba xusto diante, tentando esquivar cos ollos o meu corpo, como se eu fose unha nube negra que lle tapase o sol. Nas pupilas tiña o mesmo brillo do demo co que Atilano pretendera traspasarme e estaba cos beizos entreabertos como se non lle chegase o nariz para respirar. Entroume unha carraxe cega e, cando pasei ao seu carón, tropecei e case caio, pero ela nin caso, como se non fora pola súa culpa. Saín as carreiras do súper e, ao final, tiven que facer croquetas co bacallau e esquecer a empanada. Da impresión, para máis, ainda tardei unha semana en volver ao Gadis.
O mércores entrei de novo e alí estaban os dous diante do expositor da carne facendo que facían un pedido ao matadeiro. Cadaquén agarraba un cantiño da folla, pero nin Atilano nin Matilde baixaban os ollos ao papel. Corei outra vez, como unha parva, e dende entón, ainda que volvín máis veces, teño boa conta de non meterme polo medio de ningún dos seus ollares.

Papeliños

Teño unha lata de cereixas; con cereixas debuxadas, vamos. Antes eran case apetitosas, cun vermello brillante que daba ganas de papalas dun bocado, pero agora palideceron un chisco e están comidas por puntiños de ferruxe. Hai polo menos doce ou trece anos que a merquei nunha tenda que entón parecía máxica: era un deses todo a cen nos que tiñas un millón de cousas por vinte pesos e que acabaron engulindo os chineses e os euros. Con aquelas moedas douradas e gordechas podías mercar un cento de cousas dunha vez e ainda che sobraban cincocentas pesetas. Un deses días eu merquei miña lata, chatiña e redonda, con tapa e cunha vela con cheiro a amorodo dentro. Cando a cera quedou en nada e só restaba un chisquiño de cabo negro e teso como a póla morta dunha árbore, limpei a lata e comecei a meter dentro, ainda non sei ben por que, papeliños con palabras escritas. Ao primeiro metín moitos, pola novidade: nomes de persoas, cousas que me producían carraxe, feridas, comidas, o nome dunha rúa ... todos arrecendendo a amorodo. Pero cós anos fun demorando aquel tributo estraño ata case esquecelo.
E foi onte, fedellando nunha caixa da última mudanza, cando dei de novo coas cereixas. Non fun quen de recoñecelas de todo. Abrín sen cerimonia a tapa, que renxeu como a porta dunha casa vella, e de súpeto o cheiro doce que se mantiña por non sei que milagre tróuxome o recordo ó nariz. Cos nervos rebulindo no estómago, tirei un papeliño e desdobreino a modo ata que atopei os trazos de tinta azul. Era a letra que empezara a garabatear no instituto para que ninguén entendera as mensaxes de adolescente desesperada que ía ciscando polos cadernos e pasaran xa tantos anos daquela –anos nos que puiden recuperar a miña boa letra primeira- que traballo me costou entender aquela palabra. “Di... di...”, fun facendo esforzos mentras achinaba os ollos, e foi á terceira cando entendín. “Di Raimundo...”, murmurei case sen que me saise a voz.
Dicía Raimundo... Raimundo...
Entón saiume un sorriso deses que só casan cunha cara de nena.

Preséntome

Chámome Amalia P. Verdura e teño 33 anos. Amalia é polo meu pai, que se chama Benigno, pero que sempre deveceu polos fados que lle burbullaban na gorxa a Amália Rodrigues. O P. tamén é del, de Pérez, que sempre reduciu á mínima. O de Verdura foi vaidade; é o segundo apelido do meu avó materno. “Con eses ollos que tes, di que te chamen Verdura, nena, e esquece o Pardo da túa nai”. A el, que case non vía, parecíanlle verdes e eu crino, como se debe crer sempre ós avós; crino ata que deixei de ser nena e os ollos se me volveron mouros. Daquela xa fixeramos un chanchullo no rexistro civil cun primo segundo da miña nai –outro Verdura, por certo- e, con ollos mouros e todo, quedei Verdura. Foi porque xa non me quedaba outra, pero durante anos non volvín contar a historia dos meus ollos verdes, porque coraba de vergoña só de lembralo.
E con quince anos, canto precisaba eu telos verdes! Verdes, doces, aloumiñeiros... Entón era unha mociña triste, cos ollares chantados nas pedras do chan e o cabelo longo a tapar a metade da cara. Tiña corpo de muller feita e por iso a miña nai, que non quería nin ouvir as historias de mulleres lixeiras dos fados do meu pai, non deixaba de asexar cada vez que o fillo do panadeiro paraba un chisco a latricar cando traía a bola de pan. Gostáballe falar conmigo porque eu tiña libros e os dous queriamos estudar en Compostela algo ben pouco práctico como a filoloxía clásica na que eu acabei metida... Pero do resto, nin caso. Guapa non era, pero agora penso que fea tampouco, que caray! Cativa, de cariña ben feita, ainda que seria de máis, tiña mal que ben o mesmo físico que hoxe: as faccións redondeadas e suaves, a mesma cor escura de cabelo –igual cá dos ollos-; as mans finas con nove dedos longos e ben formados –o maior da man esquerda é longo, si, pero cun callo de escribir con boli que fai desesperar a rapaza que me fai a manicura-. Quédame ben pouco daquela tristura e hai anos que curei de tanto desamor da mocidade, pero ás veces cando chego a casa polas noites, recollo a melena nun moño alto e lavo a cara; cando, distraida, mírome no espello mentras algún teimudo asunto de traballo me volve á cabeza; algunha desas veces, os meus ollos topan cuns ollos mouros no espello e vexo de súpeto a aquela mociña. Mírame con tristura, si, cos ollos escuros e húmidos como dúas pozas, pero tamén cun chisquiño de emoción, como una nai sen estudos a unha filla universitaria. Aquela cativa murcha sabe que agora polas noites o último que fago é sorrirme no espello.